خشونت نقاب عوض می‌کند؛ از کینه‌های ریشه‌دار تا جنایت‌های آنی شهری

روزنگارآنلاین-سیامک زنگنه، تحلیل پدیده قتل به عنوان شدیدترین شکل خشونت، بدون درک جغرافیای فرهنگی و اقتصادی که جرم در آن ریشه می‌دواند، امری ناقص و سطحی است. اگرچه آمار رسمی و دقیقی برای سال‌های اخیر به صورت تفکیک شده در دسترس عموم قرار ندارد، بررسی ماهیت و انگیزه‌های قتل در نقاط مختلف کشور نشان می‌دهد که خشونت، بسته به بستر وقوع، نقاب‌های متفاوتی بر چهره می‌زند و از الگوهای متمایزی پیروی می‌کند. در یک سو، جرایمی قرار دارند که محصول کینه‌هایی ریشه‌دار، تعصبات فرهنگی یا اختلافات دیرپا بر سر منابع حیاتی هستند. این نوع از خشونت به ویژه در مناطقی با بافت اجتماعی سنتی‌تر و اقتصاد متکی بر کشاورزی و دامداری، مانند استان کرمانشاه و مناطق همجوار آن در غرب کشور، بیشتر مشاهده می‌شود. در این جغرافیا، موقعیت مرزی و دسترسی آسان‌تر به سلاح گرم غیرمجاز، مانند یک کاتالیزور عمل کرده و پتانسیل یک اختلاف ساده را برای تبدیل شدن به یک تراژدی خونبار به شدت افزایش می‌دهد. یک مشاجره بر سر مرز زمین‌های کشاورزی یا نزاعی که ریشه در تعصبات قومی و خانوادگی دارد، می‌تواند به سرعت از کنترل خارج شده و به دلیل وجود اسلحه، به نقطه بی‌بازگشت برسد. در چنین بستری، جرم اغلب هویتی آشنا دارد؛ قاتل و مقتول غریبه نیستند و خشونت، نقطه پایانی بر یک تاریخچه طولانی از تنش است.

در سوی دیگر این طیف، جرائم خشونت‌بار در کلان‌شهرها و مراکز صنعتی مانند اصفهان، شیراز یا تبریز قرار دارند که سیمای متفاوتی از خود به نمایش می‌گذارند. در اینجا، خشونت اغلب محصولی از تنش‌های آنی و مدرن زندگی شهری است. گمنامی در ازدحام جمعیت، نابرابری‌های اقتصادی عیان و استرس‌های روزمره، آستانه تحمل را به شدت کاهش داده و به نزاع‌های خیابانی ناگهانی و بی‌رحمانه دامن می‌زند. در این شهرها، بخش قابل توجهی از قتل‌ها نه بر سر یک کینه قدیمی، بلکه در جریان یک جرم دیگر مانند سرقت مسلحانه یا در نتیجه تسویه حساب‌های مرتبط با باندهای مواد مخدر رخ می‌دهد. انگیزه غالباً مالی یا ناشی از یک درگیری لحظه‌ای بر سر مسائلی پیش پا افتاده مانند جای پارک یا یک تصادف رانندگی است. در این محیط، سلاح سرد به دلیل سهولت حمل، به ابزار اصلی جنایت در درگیری‌های آنی تبدیل می‌شود و برخلاف الگوی قبلی، قاتل و مقتول در بسیاری از موارد هیچ شناخت قبلی از یکدیگر ندارند. در واقع، در حالی که در یک منطقه، خشونت ریشه در گذشته دارد، در منطقه دیگر، جرم محصول انفجاری خشونت در لحظه حال است و این دو چهره متفاوت، نشان‌دهنده آن است که برای مقابله با پدیده قتل، نمی‌توان نسخه‌ای واحد برای تمام ایران پیچید.