زنگ خطر اعتیاد در کرمانشاه؛ اگر امروز چاره نکنیم، فردا دیر است!

روزنگارآنلاین – سیامک زنگنه،اگر روزگاری اعتیاد محدود به نقاطی خاص و گروه‌هایی مشخص بود، اکنون بافت گسترده‌ای از جمعیت شهر را درگیر کرده و به مرحله‌ای رسیده است که کارشناسان اجتماعی و روان‌شناسان آن را «چرخه فرسایشی آسیب» می‌نامند؛ چرخه‌ای که بدون مداخله قاطع، هوشمندانه و فرا‌نهادی، نه‌فقط متوقف نمی‌شود بلکه هر سال شدت بیشتری پیدا می‌کند.
گزارش‌های رسمی پلیس مبارزه با مواد مخدر استان کرمانشاه نشان می‌دهد که تنها در عملیات «آرامش در شهر» طی ۷۲ ساعت، ۱۰۰ معتاد متجاهر از سطح معابر جمع‌آوری شده‌اند؛ اما این عدد در برابر آمار ۳۵۰۰ نفری معتادان متجاهر شناسایی‌شده از ابتدای سال جاری، تنها بخش کوچکی از تصویر واقعی بحران است. به بیان دقیق‌تر، هر ۱۰۰ نفری که به‌صورت موقت ساماندهی می‌شوند، در برابر هزاران نفری قرار می‌گیرند که یا شناسایی شده‌اند و یا هنوز در حاشیه شهر، زیر پل‌ها، در خرابه‌ها، کانال‌های آب، مناطق فرسوده و محله‌های پرآسیب حضور دارند.
سرهنگ هوشنگ مبارکی، رئیس پلیس مبارزه با مواد مخدر استان، بارها این نکته را بیان کرده که اصلی‌ترین مانع در برابر ساماندهی پایدار این گروه، کمبود شدید ظرفیت مراکز نگهداری ماده ۱۶ است. مرکز ماده ۱۶ هرچند نقش مهمی در جمع‌آوری و نگهداری معتادان متجاهر دارد، اما ظرفیت فعلی آن به هیچ‌وجه با حجم واقعی بحران همخوانی ندارد. او ادامه داد که پلیس توان عملیاتی جمع‌آوری همه معتادان متجاهر را طی کمتر از ۴۸ ساعت دارد، اما این توانایی در غیاب زیرساخت لازم، عملاً بی‌نتیجه می‌ماند. جمع‌آوری بدون امکان اسکان، درمان، بازتوانی و حمایت اجتماعی، فقط جابه‌جایی بحران از نقطه‌ای به نقطه دیگر است.
این وضعیت در حالی است که مجموعه پلیس طی ماه‌های گذشته موفق شده است بیش از ۵۰۰ کیلوگرم انواع مواد مخدر را کشف و ۱۴۵۰ خرده‌فروش را بازداشت کند. اما با وجود این کشفیات و دستگیری‌ها، معضل همچنان در سطح جامعه جاری است. دلیل این استمرار، به گفته مبارکی، ضعف بازدارندگی قوانین فعلی است. بسیاری از خرده‌فروشان پس از چند روز بازداشت آزاد می‌شوند و دوباره به چرخه توزیع بازمی‌گردند. برخی از این افراد حتی سابقه ده‌بار دستگیری دارند و همچنان بدون مانع جدی، فعالیت خود را ادامه می‌دهند.
این چرخه معیوب، باعث شده احساس امنیت اجتماعی در برخی محله‌ها کاهش پیدا کند؛ به‌ویژه در مناطقی که حضور معتادان متجاهر و خرده‌فروشان هم‌زمان مشاهده می‌شود. محله‌هایی مانند جعفرآباد، دولت‌آباد، مسکن مهرهای حاشیه‌ای، برخی نقاط شهرک رزران و محدوده‌های فرسوده مرکز شهر، از جمله مناطق پرآسیب شناسایی‌شده‌اند.
اما این گزارش در این مرحله صرفاً به آمار و عملیات انتظامی محدود نمی‌شود؛ کاربران و پژوهشگران حوزه اجتماعی مدت‌هاست می‌گویند بحران اعتیاد فقط با برخورد انتظامی و دستگیری حل نمی‌شود، بلکه نیازمند شناخت دقیق ریشه‌های روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی آن است.
از دیدگاه روان‌شناسان، معتادان متجاهر تنها مصرف‌کننده مواد نیستند، بلکه افرادی هستند که در طول زمان از شبکه‌های حمایتی زندگی جدا شده‌اند و در معرض ترکیب پیچیده‌ای از آسیب‌ها قرار دارند. بسیاری از این افراد با اختلالات رفتاری، افسردگی شدید، اضطراب‌های درمان‌نشده، مشکلات شناختی ناشی از مصرف طولانی‌مدت مواد صنعتی و حتی اختلالات شخصیتی مواجه‌اند. به‌گفته برخی روان‌شناسان بالینی، بخشی از معتادان متجاهر در واقع قربانیان یک زنجیره طولانی از شکست‌های اجتماعی‌اند: فقر، بیکاری، ترک تحصیل، بحران‌های خانوادگی، خشونت خانگی، طلاق، مهاجرت داخلی از روستاها و شهرهای کوچک، و نبود خدمات حمایتی کافی.
اگر این زنجیره از ابتدا مورد مداخله قرار می‌گرفت، شاید بسیاری از این افراد امروز در خیابان‌ها سرگردان نبودند. اما عدم مداخله در زمان درست، باعث شده ماده مخدر تنها یک مسکن موقت برای دردهای عمیق روانی، شکست‌های مستمر و احساس بی‌پناهی باشد.
کارشناسان اجتماعی در کنار روان‌شناسان، بر این باورند که حضور معتادان متجاهر در سطح شهر، تنها نشانه یک بحران بزرگ‌تر است: نبود سیاست‌های اجتماعی کارآمد در زمینه پیشگیری. آنها تأکید می‌کنند که جامعه‌ای که نتواند بسترهای ارتقای سلامت روان، اشتغال پایدار، آموزش، رفع فقر و تقویت سرمایه اجتماعی را فراهم کند، در واقع زمینه رشد معضل اعتیاد را خودش ایجاد کرده است.
در کرمانشاه، به دلیل شرایط خاص اقتصادی و اجتماعی، این آسیب‌ها با شدتی بیش از بسیاری از نقاط کشور بروز پیدا کرده است. نرخ بیکاری بالا، رکود برخی صنایع، حاشیه‌نشینی ناشی از مهاجرت گسترده از روستاها، اختلاف طبقاتی محسوس بین محلات، کمبود مراکز فرهنگی فعال در برخی مناطق پرآسیب و محدودیت خدمات مشاوره و روان‌درمانی در محله‌های کم‌برخوردار، همگی شرایطی فراهم کرده‌اند که مواد مخدر به‌عنوان یک «پناه کوتاه‌مدت» وارد زندگی برخی افراد شود.
کارشناسان اجتماعی معتقدند که جمع‌آوری معتادان متجاهر بدون ارائه برنامه‌های بازتوانی مؤثر، تنها یک مُسکن موقت است. بسیاری از افرادی که به مراکز ماده ۱۶ منتقل می‌شوند، پس از پایان دوره نگهداری، دوباره به همان محیط‌های قبلی بازمی‌گردند؛ محیط‌هایی که مملو از عوامل وسوسه‌کننده، دوستان مصرف‌کننده، خرده‌فروشان، بیکاری و بحران‌های خانوادگی است. به همین دلیل، نرخ بازگشت دوباره به مصرف، بسیار بالا باقی مانده است.
دکتر سپهر ساعتی، کارشناس آسیب‌های اجتماعی، بارها هشدار داده است که عادی‌شدن حضور معتادان متجاهر در جامعه، آسیب‌های گسترده‌ای به همراه دارد. او بیان کرد که حضور مداوم این افراد در معابر، علاوه بر خدشه‌دارکردن چهره عمومی شهر، باعث افزایش سرقت‌های خرد، ناامنی محیطی، کاهش احساس آرامش شهروندان و حتی عادی‌شدن مصرف مواد در میان نوجوانان می‌شود. نوجوانانی که در محله‌های حاشیه‌ای زندگی می‌کنند، روزانه با صحنه‌های مصرف، خرید و فروش مواد و حضور افراد آسیب‌دیده مواجه‌اند و این مواجهه دائمی، حساسیت آنها نسبت به مصرف مواد را کاهش می‌دهد.
از سوی دیگر، روان‌شناسان کودک هشدار داده‌اند که مواجهه کودکان با چنین صحنه‌هایی، اثرات بلندمدت بر ذهن و شخصیت آنها دارد. کودکان و نوجوانانی که به‌طور مداوم شاهد صحنه‌های آشکار مصرف مواد هستند، به مرور خطر را کمتر درک می‌کنند و این مسئله، احتمال ورود نسل جدید به چرخه اعتیاد را افزایش می‌دهد.
با وجود این هشدارها، هنوز هم مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری مانع ساماندهی کامل این بحران شده است.

مهم‌ترین این چالش‌ها شامل موارد زیر است:
کمبود شدید ظرفیت کمپ‌های ماده ۱۶
نبود مراکز تخصصی درمان اعتیاد زنان
کمبود مراکز حمایتی پس از درمان (after care)
ضعف قوانین بازدارنده برای خرده‌فروشان
کمبود بودجه در حوزه پیشگیری
پراکندگی سیاستگذاری میان نهادهای مختلف
نبود نقشه جامع اعتیاد استان
افزایش ورود مواد مخدر صنعتی با قدرت تخریب بالا
بیکاری جوانان در محله‌های پرآسیب
نبود خدمات روانشناختی ارزان‌قیمت در مناطق کم‌درآمد
کارشناسان اجتماعی و روان‌شناسان بر این باورند که برای مهار پایدار اعتیاد، باید یک طرح چندمرحله‌ای تدوین و اجرا شود؛ طرحی که همزمان شامل جمع‌آوری هدفمند، درمان تخصصی، حمایت روانی، بازتوانی اجتماعی، ایجاد اشتغال و مداخله در محله‌های پرآسیب باشد.
آنها تأکید می‌کنند که بسیاری از معتادان متجاهر، اگر در مسیر صحیح قرار بگیرند، شانس بازگشت به زندگی سالم را دارند. اما این مسیر بدون فراهم‌کردن زیرساخت‌های لازم، تقریباً غیرممکن است.
در نهایت، پیام مشترک میان پلیس، روان‌شناسان، کارشناسان اجتماعی و حتی شهروندان کرمانشاه یکسان است: بحران اعتیاد در این شهر وارد مرحله‌ای شده که تنها با همکاری همه‌جانبه نهادها، بازنگری در قوانین، توسعه زیرساخت‌های درمان، تقویت حمایت‌های اجتماعی و آموزش عمومی قابل مهار است. اگر امروز این اقدامات انجام نشود، فردا ممکن است نه‌تنها دیر باشد، بلکه هزینه‌های انسانی، اقتصادی و اجتماعی آن چند برابر شود.