کرمانشاه هویت می‌خواهد، المان‌های کردی نادیده گرفته می‌شوند

روزنگارآنلاین-سیامک زنگنه، این در حالی است که کرمانشاه به عنوان «شهر خلاق خوراک» در شبکه شهرهای خلاق یونسکو ثبت شده و حتی شهرداری و نهادهای مرتبط، به‌ویژه طبق فراخوان منتشرشده از سوی کمیسیون ملی یونسکو، برای طراحی المان‌های شهری با محوریت «کرمانشاه، جهان‌شهر خلاق خوراک» از هنرمندان و طراحان دعوت کرده‌اند؛ اما آنچه روی زمین و جلوی چشم شهروندان دیده می‌شود فاصله زیادی با یک هویت بصری منسجم و «کردی–کرمانشاهی» دارد.

شهروندان و فعالان فرهنگی بارها در رسانه‌ها و فضای مجازی گلایه کرده‌اند که در میدان‌ها، بلوارها و نقاط ورودی شهر، المان‌هایی که به‌طور مستقیم فرهنگ کردی، تاریخ کرمانشاه، موسیقی، پوشش محلی، اسطوره‌ها، خوراک و حتی زبان روزمره مردم را بازتاب دهد، بسیار محدود یا تقریباً غایب است. به تعبیر بسیاری از جوانان، «اگر چشم‌هایمان را ببندیم و فقط عکس میادین را ببینیم، سخت است حدس بزنیم این شهر کرمانشاه است یا هر شهر دیگری». این شباهت کلی و بی‌هویتی بصری، احساس تعلق نسل جوان را تضعیف می‌کند و فرصت استفاده از هنر شهری برای هویت‌سازی کرمانشاهی را از بین می‌برد.

کارشناسان حوزه هویت شهری معتقدند که المان‌های شهری فقط تزئین نیستند؛ هر مجسمه، نماد، تندیس، دیوارنگاره یا نقش‌برجسته می‌تواند روایت‌گر بخشی از تاریخ و فرهنگ یک شهر باشد. در شهری مانند کرمانشاه که از بیستون و طاق‌بستان تا موسیقی مقامی، خوراک محلی، لباس کردی، آیین‌ها و مشاهیر ادبی و هنری سرمایه نمادین فراوانی دارد، انتظار می‌رود ورودی‌های شهر، میدان‌های اصلی و فضاهای جمعی، مملو از اشاره‌های بصری به همین عناصر باشد. اما بخش مهمی از آنچه در سال‌های اخیر به‌عنوان زیبا‌سازی انجام شده، یا تکرار طرح‌های کلیشه‌ای سایر شهرهاست یا پروژه‌های پراکنده‌ای که به یک روایت واحد فرهنگی متصل نیستند.

از سوی دیگر، شورای شهر و شهرداری در مصاحبه‌ها و گزارش‌های رسمی، بارها از بودجه‌های بزرگ برای مدیریت شهری و پروژه‌های مختلف عمرانی صحبت کرده‌اند؛ بودجه شهرداری برای سال‌های اخیر (از جمله ۱۴۰۴) افزایش قابل‌ توجهی داشته و روی کاغذ، امکان برنامه‌ریزی برای المان‌های هویت‌ساز وجود دارد. اما منتقدان می‌گویند سهم واقعی «زیباسازی هویت‌محور» در این بودجه‌ها مبهم است و بیشتر اعتبارات صرف پروژه‌های عمرانی سنگین و زیرساختی می‌شود؛ در حالی‌که ایجاد چند المان شاخص کردی و کرمانشاهی در میدان‌ها و محورهای اصلی، هم هزینه به مراتب کمتری می‌طلبد و هم اثر روانی، گردشگری و هویتی بسیار بیشتری دارد.

نکته مهم دیگر، نبود پیوست فرهنگی و مشارکت هنرمندان بومی در فرآیند تصمیم‌گیری است. فراخوان‌هایی که برای طراحی المان‌ها منتشر می‌شود، اگر به یک روند پایدار تبدیل نشود و به اجراهای ملموس در شهر ختم نگردد، بیشتر جنبه نمادین و تبلیغاتی پیدا می‌کند. بسیاری از هنرمندان کرمانشاهی گلایه دارند که ایده‌ها و طرح‌های آنها یا در مراحل اداری متوقف می‌شود، یا در اجرا دچار تغییرات غیرتخصصی و سلیقه‌ای می‌شود و در نهایت نتیجه‌ای که در میدان شهر نصب می‌شود با طرح اولیه هنری فاصله جدی دارد. نبود یک شورای تخصصی قدرتمند متشکل از هنرمندان، طراحان شهری، جامعه‌شناسان و نمایندگان نسل جوان، باعث شده زبان بصری شهر نتواند «چهره واقعی کرمانشاه» را روایت کند.

در سطح اجتماعی، این خلأ هویتی خودش را در رفتار و احساسات جوانان نشان می‌دهد. جوان کرمانشاهی وقتی در شهر خود کمتر المانی می‌بیند که موسیقی، لباس، خوراک، قهرمانان ورزشی، شاعران و مفاخر استان را بازتاب دهد، به‌تدریج با فضاهای عمومی احساس بیگانگی می‌کند. در مقابل، تجربه شهرهایی که به‌طور جدی روی نمادهای محلی کار کرده‌اند نشان می‌دهد که وقتی میدان‌ها، مجسمه‌ها و دیوارنگاره‌ها به زبان مردم آن شهر حرف می‌زنند، حس افتخار محلی و مشارکت شهروندان در نگهداری از فضاهای شهری به طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

وضعیت فعلی زیبا‌سازی شهری کرمانشاه از زاویه هویت‌سازی کردی و کرمانشاهی، ترکیبی از «فرصت‌های استفاده‌نشده» و «طرح‌های نیمه‌راه» است. شهر عنوان «جهان‌شهر خلاق خوراک» را یدک می‌کشد، اما در میدان‌ها و محورهای اصلی‌اش، نشانی پررنگ از این هویت خلاق دیده نمی‌شود. تا زمانی که شهرداری و شورای شهر کرمانشاه یک برنامه روشن، زمان‌بندی‌شده و شفاف برای نصب المان‌های کردی و کرمانشاهی تدوین نکنند و اجرای آن را به دست هنرمندان بومی و کارگروه‌های تخصصی نسپارند، زیبا‌سازی شهر در حد رنگ و چراغ باقی می‌ماند و از مهم‌ترین کارکردش، یعنی تقویت هویت و غرور کرمانشاهی در میان مردم و جوانان، باز می‌ماند.